کوکسیدیوز یکی از شایعترین بیماریهای گوارشی طیور است که با تخریب مخاط روده توسط مروزوئیتها و اووسیستها در مراحل پایانی تکثیر انگل ایجاد میشود. علائم اصلی شامل مدفوع خونی، اسهال شدید، کمآبی، بیاشتهایی، کاهش وزن، افسردگی، ژولیدگی پرها و در موارد حاد مرگ است. داروهای شیمیایی ضدکوکسیدیوز به دلیل ایجاد مقاومت، باقیمانده دارویی در محصولات و آلودگی محیطی محدودیت دارند. واکسنهای زنده نیز ممکن است به بافت روده آسیب بزنند.
جایگزینهای طبیعی مانند ترکیبات گیاهی با کاهش قابل توجه دفع اووسیست و شدت ضایعات روده، عملکردی مشابه موننسین نشان دادهاند. سینبیوتیکها نیز با بهبود فلور روده، تقویت سیستم ایمنی و کاهش شدت عفونت، گزینهای امیدوارکننده برای کنترل طبیعی کوکسیدیوز هستند.
علائم کوکسیدیوز
بروز علائم بالینی با تخریب بافتی مخاط روده ارتباط دارد که در اثر آزاد شدن مروزوئیتهای بالغ (Merozoites) و اووسیستها (Oocysts) از مخاط روده در مراحل پایانی مروگونی و طی گامتوگونی رخ میدهد. این آسیب بافتی عامل اصلی بسیاری از علائم بالینی بیماری است، مانند:
وجود مدفوع خونی در کوکسیدیوز سکومی، کاهش تولید تخممرغ در مرغهای تخمگذار، گسترش اسهال در گله، کمآبی بدن، بی اشتهایی و کاهش وزن، افسردگی و بی حالی، ژولیده شدن و پف کردن پرها، افتادگی بال ها و مرگ در موارد شدید.
داروی ضد کوکسیدیوز طیور
محققان و پرورشدهندگان همواره در پی روشها و مواد جدید و مؤثر برای کنترل و درمان کوکسیدیوز هستند. کوکسیدیوز را میتوان با استفاده از داروهای ضدکوکسیدیایی یا واکسیناسیون با واکسنهای زنده کنترل کرد. با وجود اینکه این داروها طیف اثری در میان گونهها دارند و بسیار مؤثرند، تعداد آنها محدود است و پایداری ضدمیکروبی و باقیمانده دارویی در تخممرغ و گوشت، مسئلهای مهم و جدی محسوب میشود. علاوه بر این، استفاده گسترده از ترکیبات ضدکوکسیدیایی نیز منجر به آلودگی محیطزیست میشود، بهطوریکه باقیماندههای آن در نمونههای محیطی مانند مدفوع و آب مرغداریها یافت میشود. در واکسن ها از کوکسیدیای زنده برای ایجاد محافظت ایمنی استفاده می شود. با این حال، برای ایجاد ایمنی محافظتی کافی، کوکسیدیا باید بهطور مکرر تکثیر شود که این روش میتواند منجر به آسیب روده شده و عملکرد جوجههای گوشتی را بهطور منفی تحت تأثیر قرار دهد. در نتیجه، محققان همواره در پی ارزیابی اثربخشی جایگزینهای مختلفی مانند پروبیوتیکها، پریبیوتیکها و ترکیبات گیاهی هستند. اخیراً، مطالعات متعددی درباره اثرات اشکال گوناگون گیاهان دارویی بر کنترل کوکسیدیوز در پرندگان انجام شده و نتایج جالبتوجهی بهدست آمده است. بنابراین، درک نحوه عملکرد آنها و روش صحیح استفاده از آنها برای ادامه کاربردشان حیاتی است. بعنوان مثال تاننهای موجود در گیاهان به دیواره اووسیستهای کوکسیدیا نفوذ میکنند، سیتوپلاسم آنها را تخریب میکنند و احتمالاً آنزیمهای دخیل در چرخه اسپورولهشدن در پرندگان را غیرفعال میسازندکه در نهایت، تعداد اووسیستها کاهش مییابد. از جمله این ترکیبات گیاهی می توان به اولین ضد کوکسیدیوز گیاهی ، پودر افزودنی به خوراک کوکسی فیت را نام برد که بخوبی قابلیت جایگزین شدن با ضدکوکسیدیوزهای شیمیایی را دارد.
برای اطلاعات بیشتر درمورد ضدکوکسیدیوز کوکسی فیت اینجا کلیک کنید
برای خرید پودر ضد کوکسیدیوز کوکسی فیت اینجا کلیک کنید
مطالعهای نشان داد که اثربخشی مخلوطی از گیاهان دارویی شامل آرتمیزیا آنوا (Artemisia annua)، جفت بلوط (Quercus infectoria) و سیر (Allium sativum) در کاهش دفع اووسیست و کاهش شدت ضایعات ناشی از کوکسیدیوز، با موننسین قابل مقایسه است.
این یافتهها بیانگر آن است که ترکیبات گیاهی مذکور میتوانند بهعنوان یک راهکار طبیعی و بالقوه مؤثر در کنترل کوکسیدیوز مورد استفاده قرار گیرند.
کنترل و مدیریت کوکسیدیوز
از زمان ورود اووسیستهای ایمریا به دستگاه گوارش پرندگان تا هنگام دفع و ایجاد آلودگی مجدد، مرحله اسپوروله شدن یکی از مهمترین مراحل چرخه زندگی این انگل به شمار میرود. جلوگیری از تشکیل اسپور یا نابودی اووسیستها پیش از اسپوروله شدن میتواند نقش مؤثری در کاهش بروز و گسترش کوکسیدیوز داشته باشد. اووسیستهای ایمریا دارای دیوارهای بسیار مقاوم هستند و به همین دلیل در برابر بسیاری از مواد ضدعفونیکننده رایج مقاومت نشان میدهند. این ویژگی سبب میشود که اووسیستها بتوانند برای مدت طولانی در محیط زنده باقی بمانند و به عنوان منبع آلودگی عمل کنند.
حتی استفاده از محلولهای هیپوکلریت با غلظت بالا نیز تنها به لایه خارجی اووسیست آسیب وارد میکند و در بسیاری از موارد قادر به از بین بردن کامل انگل نیست.
عوامل مدیریتی و محیطی مختلفی از جمله تهویه نامناسب، تراکم بالای پرندگان، رطوبت زیاد بستر، ضعف سیستم ایمنی، شرایط را برای تکثیر و بیماریزایی ایمریا فراهم کرده و شدت بیماری را افزایش میدهند.
پیشگیری، اساسیترین راهکار در کنترل کوکسیدیوز محسوب میشود. مهمترین اقدامات پیشگیرانه شامل:
- رعایت اصول امنیت زیستی
- استفاده از داروهای ضدکوکسیدیوز در جیره غذایی
- حفظ سلامت دستگاه گوارش
- تقویت سیستم ایمنی
- مدیریت صحیح و پایش مستمر گله
کاهش عملکرد و بهرهوری گله در اثر آلودگی به ایمریا یک نگرانی جدی در صنعت طیور محسوب میشود، زیرا این انگل قادر است در پرندگان حساس موجب بروز بیماریهای رودهای شود. یکی از مهمترین و نگرانکنندهترین بیماریهای مرتبط با کوکسیدیوز، انتریت نکروتیک است که توسط باکتری کلستریدیوم پرفرینجنس ایجاد میشود. این باکتریها معمولاً در سالنهای پرورش طیور، خوراک و آب یافت میشوند و بهطور طبیعی نیز در دستگاه گوارش پرندگان حضور دارند. هنگامی که ایمریا به سلولهای پوششی روده آسیب میرساند، کلستریدیوم پرفرینجنس بهعنوان یک عامل فرصتطلب شروع به تکثیر کرده و زمینه برای بروز انتریت نکروتیک فراهم میشود.
آسیب و تخریب بافت روده باعث نشت سرم به داخل مجرای روده و افزایش تولید موکوس میشود. این شرایط مواد مغذی بیشتری را در اختیار کلستریدیوم پرفرینجنس قرار میدهد و در نتیجه تکثیر این باکتری تشدید شده و شدت بیماری افزایش مییابد.
انتریت نکروتیک نمونهای از این واقعیت است که چگونه عوامل بیماریزای مختلف میتوانند در اثر فشار ناشی از عفونتهای موجود یا عوامل جانبی، سلامت پرندگان را مختل کنند. با این حال، صرفنظر از حضور باکتریهای بیماریزا، هرگاه سلامت دستگاه گوارش در یک گله نامطلوب باشد، کاهش عملکرد تولیدی، افت بهرهوری و افزایش تنش و استرس در حیوانات قابل انتظار خواهد بود.
در خصوص استفاده از ترکیبات گیاهی جایگزین ضد کوکسیدیوزهای شیمیایی به منظور کاهش بروز دیسبیوزیس در دستگاه گوارش مرغ و پیشگیری از بروز مقاومت دارویی در بالا اشاراتی شد، اما در خصوص حفظ و برقراری سلامت دستگاه گوارش و تقویت سیستم ایمنی و برقراری مجدد فلور طبیعی و سودمند دستگاه گوارش در زمان بروز بیماری و یا استفاده از ضدکوکسیدیوزهای شیمیایی می توان از سین بیوتیک هایی مانند MLC بهره گرفت که قابل حل در آب نیز می باشد.
برای اطلاعات بیشتر در مورد سین بیوتیک محلول در آب MLC اینجا کلیک کنید
برای خرید سین بیوتیک محلول در آب MLC اینجا کلیک کنید
سینبیوتیکها ترکیبات همافزای پروبیوتیکها و پریبیوتیکها هستند. همانند پروبیوتیکها، سینبیوتیکها نیز دارای اثرات مهاری بر عفونتهای ناشی از ایمریا هستند و بهعنوان روشی جدید برای کنترل کوکسیدیوز مورد توجه قرار گرفتهاند.
مطالعات نشان دادهاند که کوکسیدیوز با کاهش عملکرد رشد و ایجاد تغییرات نامطلوب در شاخصهای خونی، سلامت جوجههای گوشتی را تحت تأثیر قرار میدهد. با این حال، پرندگان آلودهای که مکملهای سینبیوتیکی دریافت کردهاند، بهبود قابلتوجهی در عملکرد رشد و پارامترهای خونی نشان دادهاند. این یافتهها بیانگر آن است که سینبیوتیکها میتوانند اثرات منفی ناشی از کوکسیدیوز را کاهش دهند. همچنین گزارش شده است که استفاده از دکستران الیگوساکاریدها و سینبیوتیکهای حاوی گونههایی از لاکتوباسیلوس، انتروکوکوس، بیفیدوباکتریوم ، در پرندگان در معرض عفونت ایمریا موجب افزایش وزن بدن و بهبود مصرف خوراک شده است.
سینبیوتیکها از طریق ایجاد تغییرات مطلوب در محیط روده، فرایند هضم و جذب مواد مغذی را بهبود میبخشند. علاوه بر این، میتوانند شدت آلودگیهای انگلی را کاهش داده و فراهمی زیستی مواد معدنی ضروری را افزایش دهند.
در برخی مطالعات مشخص شده است که استفاده از سینبیوتیکها در جیره جوجههای گوشتی موجب افزایش فعالیت آنزیمهای آنتیاکسیدانی نظیر گلوتاتیون پراکسیداز و کاتالاز و همچنین کاهش غلظت مالوندیآلدئید سرم میشود. در پژوهش دیگری، تمامی گروههایی که جیره حاوی سینبیوتیک دریافت کرده و همزمان به ایمریا آلوده شده بودند، تعداد اووسیستهای دفعی بهطور معنیداری کمتری نسبت به گروه آلوده بدون مکمل داشتند. همچنین گروههای دریافتکننده سینبیوتیک، بهویژه در سطوح بالاتر مصرف، ضایعات رودهای خفیفتری نشان دادند. این نتایج حاکی از آن است که سینبیوتیکها میتوانند مقاومت پرندگان را در برابر کوکسیدیوز افزایش دهند.
برای این اثرات چندین سازوکار احتمالی مطرح شده است:
- سین بیوتیک ها رشد باکتریهای اسیدلاکتیک موجود در سکوم را تحریک میکنند. همچنین میتوانند سایر باکتریهای مفید اسیدلاکتیک روده را نیز فعال سازد. این باکتریها با اشغال سطح مخاط روده، از اتصال پاتوژن به لایه موکوسی و نفوذ آن به سلولهای اپیتلیال جلوگیری می کنند.
- مصرف سین بیوتیک ها باعث میشود مقدار بیشتری از کربوهیدراتهای هضمنشده به بخش انتهایی دستگاه گوارش برسد. میکروارگانیسمهای موجود در این ناحیه با تخمیر این کربوهیدراتها، اسیدهای چرب آزاد تولید میکنند که شرایط محیطی سکوم را تغییر داده و رشد بسیاری از عوامل بیماریزا را محدود میسازند.
- سینبیوتیکها میتوانند از طریق فعالسازی ماکروفاژها و لنفوسیتها، عملکرد سیستم ایمنی پرندگان را تقویت کرده و در نتیجه مقاومت آنها را در برابر عفونتهای کوکسیدیایی افزایش دهند.
نتایج این مطالعه نشان میدهد که ترکیبات گیاهان یا فرمولاسیون موثر میتواند در کنترل کوکسیدیوز کاملا کاربردی باشد. کاهش معنیدار دفع اووسیست و شدت ضایعات رودهای بیانگر اثرات ضدکوکسیدیایی این گونه ترکیبات گیاهی است. بنابراین، استفاده از این گیاهان میتواند بهعنوان یک جایگزین طبیعی و امیدوارکننده برای داروهای شیمیایی در برنامههای کنترل و مدیریت کوکسیدیوز مورد توجه قرار گیرد.
