تابستان های شرجی و کوکسیدیوز؛ چه چیزی در برنامه دارویی تغییر کند؟

در تابستان‌های شرجی، ترکیب گرما و رطوبت بستر—نه صرفاً دما—فشار کوکسیدیایی را افزایش می‌دهد، چون اووسیست‌های Eimeria در دمای ۲۵ تا ۳۰ درجه و رطوبت ۷۰ تا ۹۰ درصد ظرف یک تا دو روز اسپوروله و عفونی می‌شوند. رطوبت شمشیر دولبه است: کمبود آن مانع ساخت ایمنی طبیعی می‌شود و زیادی‌اش فشار انگل را بالا می‌برد. گرما هم‌زمان خوراک‌خوری را کاهش می‌دهد و چون داروهای ضدکوکسیدیوز از طریق خوراک جذب می‌شوند، این افت می‌تواند سطح حفاظتی دارو را تضعیف کند؛ یونوفورها به‌دلیل دامنه‌ی دوز وسیع در این شرایط انعطاف بیشتری دارند. به‌موازات مقاومت روزافزون نسبت به یونوفورها و شیمیایی‌ها، ترکیبات گیاهی (روغن‌های اسانسی، ساپونین‌ها، و محصولاتی مثل کوکسی فیت) در کارآزمایی‌ها عملکردی قابل‌مقایسه یا حتی بهتر از موننسین نشان داده‌اند، بدون گزارش مقاومت میدانی. در کنار دارو، مدیریت بستر (رطوبت زیر ۳۰٪، تهویه، عمق کافی، کنترل نشتی آبخوری) و افزودنی‌هایی مثل آنتی آمونیوم اکسترا برای کاهش رطوبت بستر، مکمل ضروری هر برنامه‌ی موفق تابستانی هستند.

رطوبت و کوکسیدیوز

با نزدیک‌شدن ماه‌های گرم سال، بسیاری از مرغداری‌ها با یک الگوی آشنا مواجه می‌شوند: افزایش ناگهانی فشار کوکسیدیایی، حتی در سالن‌هایی که برنامه‌ی دارویی‌شان در فصل سرد به‌خوبی جواب داده بود. دلیل این پدیده تنها دما نیست؛ ترکیب گرما و رطوبت بستر، شرایطی می‌سازد که هم انگل و هم برنامه‌ی دارویی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. 

اووسیست‌های Eimeria برای تبدیل‌شدن به فرم عفونی (اسپورولاسیون) به سه عامل نیاز دارند: اکسیژن، دمای مناسب و رطوبت. در شرایط بهینه‌ی دمایی ۲۵ تا ۳۰ درجه‌ی سانتی‌گراد و رطوبت نسبی ۷۰ تا ۹۰ درصد، اووسیست‌های غیراسپوروله‌ی بیشتر گونه‌های آیمریا طی یک تا دو روز عفونت زا می‌شوند. این بازه‌ی دمایی-رطوبتی دقیقاً همان شرایطی است که در تابستان‌های شرجی، هم در محیط بیرون و هم داخل سالن پرورش، به‌سادگی رخ می‌دهد.

جدیدا پژوهشگران وزارت کشاورزی آمریکا و شرکت زوتیس مقاومت و اسپورولاسیون اووسیست‌های سه گونه‌  Eimeria acervulina، Eimeria maxima  و Eimeria tenella را در بستر خشک و مرطوب مقایسه کرده اند. نتیجه‌ی کلی این بود که بستر مرطوب، شرایط را به نفع بقا و رشد انگل تغییر می‌دهد. از طرفی یک مطالعه‌ی دیگر که توسط Huvepharma انجام شد نشان داد رطوبت بستر به‌تنهایی اثر محدودی بر موفقیت واکسیناسیون کوکسیدیوز دارد و تفاوت معناداری در امتیاز ضایعات یا عملکرد زیستی بین بستر خشک و مرطوب دیده نشد. به بیان دیگر، رطوبت یک عامل کلیدی است، اما تنها متغیر ماجرا نیست.

نکته‌ی عملی مهم اینجاست: افزایش رطوبت بستر تا بازه‌ی ۱۵ تا ۳۵ درصد برای اسپورولاسیون اووسیست‌ها لازم است، و این موضوع به‌خصوص بعد از تجویز واکسن کوکسیدیوز اهمیت دارد تا اووسیست‌های اسپوروله‌ی کافی برای ایجاد ایمنی پایدار در دسترس پرنده قرار گیرند. یعنی رطوبت شمشیر دولبه است: کمبود آن مانع شکل‌گیری ایمنی طبیعی می‌شود و زیادی آن، فشار انگلی را به‌شدت بالا می‌برد؛ تعادل دقیق همین جاست که در تابستان به‌راحتی به هم می‌خورد.

برنامه دارویی تابستان

گرمای تابستان دو اثر هم‌زمان روی برنامه‌ی دارویی می‌گذارد: کاهش مصرف خوراک پرنده و افزایش فشار کوکسیدیایی ناشی از رطوبت. تابستان مجموعه‌ای از چالش‌های جدید از جمله مدیریت استرس گرمایی و جلوگیری از افت خوراک‌خوری پیش روی تولیدکنندگان می‌گذارد، اما در عین حال فرصتی است برای خشک‌نگه‌داشتن بستر و کاهش چرخه‌ی کوکسیدیا.

یونوفورها در این فصل مزیت مشخصی دارند، چون به دلیل دامنه‌ی دوز وسیع، اجازه می‌دهند دوز متناسب با شدت چالش کوکسیدیایی تنظیم شود. اما این مزیت بدون هزینه نیست: چون داروهای ضدکوکسیدیوز از طریق خوراک به پرنده می‌رسند، افت خوراک‌خوری ناشی از استرس گرمایی می‌تواند مقدار دارویی که واقعاً جذب بدن می‌شود را کاهش دهد. در شرایط استرس گرمایی، اشتهای پرندگان بین ۹ تا ۶۱ درصد کاهش می یابد، و همین افت مصرف خوراک (و به‌تبع آن، افت مصرف موننسین) باعث می شود امتیاز ضایعات روده‌ای پرندگان بدتر شود؛ یعنی سطح حفاظتی دارو به‌طور غیرمستقیم و از طریق کاهش مصرف خوراک، کاهش می یابد. 

در کنار داروهای سنتتیک، بدلیل افزایش مقاومت نسبت به آن ها،  پژوهش روی جایگزین‌های گیاهی و طبیعی نیز در سال‌های اخیر گسترش یافته است. یک کارآزمایی که نشان داد جوجه‌هایی که با ترکیب گیاهی طبیعی (بر پایه‌ی آلکالوئید و فلاووئید) در برابر آیمریا محافظت شدند، اووسیست مدفوعی کمتر و آسیب روده‌ای کمتری نسبت به گروه‌های بدون درمان داشتند، و اثر این مکمل با داروهای ضدکوکسیدیوز رایج قابل‌مقایسه بود، بدون آنکه رشد یا مصرف خوراک را تحت تأثیر قرار دهد. 

بنابر این آنچه واقعاً باید در برنامه‌ی دارویی تابستان تغییر کند:

1.  کاهش تکیه‌ی صرف بر یک نوع دارو و حرکت به‌سمت ترکیب/جایگزینی گیاهی.
2. اگر یونوفور همچنان بخشی از برنامه‌ است، دوز باید متناسب با افت اشتها تنظیم/پایش شود، نه فقط بر پایه‌ی دستورالعمل استاندارد فصل سرد.
3. برنامه‌ی دارویی باید هم‌زمان و هماهنگ با مدیریت رطوبت بستر طراحی شود، نه مستقل از آن.

داروهای ضدکوکسیدیوز

انتخاب نوع دارو در تابستان به همان اندازه‌ی زمان‌بندی اهمیت دارد. داروهای ضدکوکسیدیوز به دو دسته‌ی آنتی‌بیوتیک‌های یونوفوره‌ و ترکیبات شیمیایی سنتتیک تقسیم می‌شوند. نکته‌ای که این حوزه را در سال‌های اخیر پیچیده‌تر کرده، مقاومت دارویی است؛ تکیه‌ طولانی‌مدت بر ضدکوکسیدیال‌های سنتتیک و یونوفورها، ظهور مقاومت دارویی را تسریع کرده و نیاز به جایگزین‌های مؤثر و بدون باقی‌مانده را تشدید کرده است.

همین خلأ افزایش پژوهش روی ترکیبات گیاهی را به یکی از فعال‌ترین حوزه‌های کوکسیدیوز تبدیل کرده است. روغن‌های اسانسی به‌عنوان یک ضدکوکسیدیوز گیاهی امیدبخش شناخته می‌شوند که هم‌زمان با مکانیسم مستقیم علیه انگل و مکانیسم محافظتی برای میزبان عمل می‌کنند. پژوهش ها نشان داده اند ترکیبات گیاهی غنی از ساپونین به همان اندازه‌ی مکمل یونوفور مونسین در کنترل چالش تجربی آیمریا در جوجه‌های گوشتی مؤثر هستند. داروی گیاهی دیگری مانند کوکسی فیت در کاهش دفع اووسیست، امتیاز ضایعات روده و تلفات با سایر ضدکوکسیدیوزهای ش برابری کرده، و حتی در وزن نهایی (روز ۴۲) از موننسین بهتر عمل کرده است. علاوه‌براین، بدلدیل ترکیبات موثر متنوع باعث تقویت لاکتوباسیلوس‌های مفید روده و سرکوب اشریشیاکلای و کلستریدیوم بیماری‌زا می گردد.

برای اطلاعات بیشتر درمورد ضدکوکسیدیوز گیاهی افزودنی به خوراک اینجا کلیک کنید.

این یافته‌ها اهمیت دارند چون گیاهان دارویی، برخلاف یونوفورها و شیمیایی‌ها، تا امروز گزارش مشخصی از مقاومت میدانی ایمریا نسبت به خودشان نداشته‌اند و به‌طور هم‌زمان از سلامت روده هم حمایت می‌کنند—مزیتی که در تابستان، وقتی روده هم‌زمان با استرس گرمایی و فشار رطوبتی دست‌وپنجه نرم می‌کند، ارزش عملی بیشتری پیدا می‌کند. 

مدیریت بستر و رطوبت

هیچ برنامه‌ی دارویی، هرقدر هم دقیق طراحی شده باشد، نمی‌تواند جای مدیریت صحیح بستر را بگیرد. دو فاکتور  محیطی مهم که ریسک شیوع کوکسیدیوز را افزایش می‌دهند، افزایش رطوبت بستر و تهویه‌ی ناکافی هستند. اما نکته اینجاست که مدیریت بستر باید متعادل باشد، چون هر دو افراط مشکل‌ساز است: بستر بیش‌ازحد خشک و پرگرد‌وغبار، اسپورولاسیون را تا مراحل بعدی دوره‌ی پرورش به تعویق می‌اندازد، زمانی که مواد مدفوعی کافی برای رساندن رطوبت بستر به سطح مناسب وجود دارد، و همین موضوع باعث می‌شود پرنده در زمانی که فرصت کمتری برای ساخت ایمنی دارد، با چالش کوکسیدیایی مواجه شود.

برا مدیریت دقیق تر بستر و کاهش بار آلودگی های آن و همچنین میزان آمونیاک سالن پرورش، می توان از افزودنی خوراک آنتی آمونیوم اکسترا بهره برد که علاوه بر ضد عفونی خوراک ، موجب کاهش بار عوامل بیماری زا در دستگاه گوارش شده و جذب آب را در دستگاه گوارش می دهد و ازین طریق سبب کاهش رطوبت بستر و کاهش احتمال رشد آیمریاها می گردد.

برای اطلاعات بیشتر درمورد افزودنی خوراک آنتی آمونیوم اکسترا اینجا کلیک کنید.

 برای اطلاعات بیشتر درمورد افزودنی خوراک آنتی آمونیوم اکسترا اینجا کلیک کنید.

از نظر مدیریت آبخوری، روی این موضوع مهم تاکید می شود که حفظ رطوبت بستر زیر ۳۰ درصد، تعویض به‌موقع بستر مرطوب، عمق کافی بستر (حداقل ۷ تا ۱۰ سانتی‌متر)، تهویه‌ی مناسب و حذف نشتی آب اطراف آبخوری‌ها از اقدامات کلیدی برای کنترل کوکسیدیوز هستند. این چک‌لیست به‌ویژه در تابستان اهمیت مضاعف پیدا می‌کند، چون پرندگان برای مقابله با گرما آب بیشتری می‌نوشند و همین موضوع احتمال نشتی و خیس‌شدن بستر اطراف آبخوری‌ها را بالا می‌برد.

در نهایت، ترکیب همه‌ی این عوامل—انتخاب دارو، زمان‌بندی برنامه، و مدیریت بستر—است که تعیین می‌کند یک گله در تابستان شرجی، کوکسیدیوز بالینی را تجربه کند یا نه. هیچ‌کدام از این سه محور به‌تنهایی کافی نیست؛ برنامه‌ی موفق، ترکیبی هماهنگ از هر سه است.