کوکسیدیوز بز؛ از آلودگی خاموش تا اسهال و تلفات

کوکسیدیوز بز یک بیماری انگلی دستگاه گوارش است که توسط گونه‌های مختلف Eimeria ایجاد می‌شود و بیشتر در بزغاله‌ها، به‌ویژه نزدیک دوره از شیرگیری، اهمیت دارد. عفونت می‌تواند تحت‌بالینی باشد و بدون اسهال شدید، موجب کاهش رشد و افت عملکرد شود یا در موارد بالینی با اسهال، مخاط یا خون در مدفوع، کم‌آبی، بی‌اشتهایی، ضعف، کاهش وزن و آسیب روده‌ای همراه باشد. چرخه انگل مستقیم است؛ اووسیست‌ها پس از اسپورولاسیون در محیط به فرم عفونی تبدیل شده و از طریق خوراک، آب یا محیط آلوده وارد بدن می‌شوند. گونه‌های E. arloingi و E. christenseni عمدتاً ژژنوم و ایلئوم و E. ninakohlyakimovae بخش‌های انتهایی روده باریک و روده بزرگ را درگیر می‌کنند. کنترل بیماری بر مدیریت بهداشتی، کاهش آلودگی محیط و درمان دارویی استوار است. در کنار آن، گیاهان دارویی و ترکیبات سین‌بیوتیک با حمایت از سلامت روده و تعادل میکروبیوتا، به‌عنوان رویکردهای مکمل مورد توجه قرار گرفته‌اند.

کوکسیدیوز بز چیست و عامل آن کدام انگل است؟

کوکسیدیوز در بز یک بیماری انگلی دستگاه گوارش است که توسط تک‌یاخته‌های جنس Eimeria ایجاد می‌شود. این انگل‌ها از گروه Apicomplexa هستند و به‌صورت اختصاصی در سلول‌های اپی‌تلیال روده تکثیر می‌شوند. گونه‌های Eimeria در بز اختصاصیت میزبانی دارند و گونه‌های مختلف از نظر بیماری‌زایی یکسان نیستند. بیش از ۲۶ گونه Eimeria در بز در مطالعات مختلف گزارش شده است، اما در میان گونه‌هایی که در سطح گونه شناسایی شده‌اند، Eimeria arloingi، Eimeria ninakohlyakimovae، Eimeria christenseni  و Eimeria caprina از گونه‌های پرتکرار و مهم هستند. در منابع تخصصی، E. ninakohlyakimovae، E. arloingi  و E. christenseni به‌عنوان گونه‌های بیماری‌زای مهم بز معرفی شده‌اند.

وجود اووسیست Eimeria در مدفوع الزاماً به معنی وجود بیماری بالینی نیست. بسیاری از بزها در طول زندگی در معرض اووسیست‌ها قرار می‌گیرند و ممکن است بدون بروز علائم واضح، اووسیست دفع کنند. اهمیت بیماری زمانی بیشتر می‌شود که میزان مواجهه با اووسیست‌های عفونی افزایش پیدا کند یا عواملی مانند تراکم بالا، بهداشت نامناسب، تغذیه نامناسب، از شیرگیری و سایر عوامل استرس‌زا شرایط را برای بروز بیماری فراهم کنند. به همین دلیل، کوکسیدیوز می‌تواند به شکل تحت‌بالینی نیز ظاهر شود و کاهش رشد و افت عملکرد را بدون بروز اسهال شدید ایجاد کند.

بزغاله‌ها، به‌خصوص در دوره نزدیک به از شیرگیری، حساسیت بیشتری به بیماری بالینی دارند. در این دوره، افزایش تماس با اووسیست‌های محیطی و وجود عوامل مدیریتی و استرس‌های مرتبط با از شیرگیری می‌تواند خطر بروز کوکسیدیوز را افزایش دهد. 

چرخه زندگی Eimeria در بز چگونه است؟

چرخه Eimeria مستقیم و تک‌میزبانه است. اووسیست‌ها همراه مدفوع دفع می‌شوند و پس از اسپورولاسیون در محیط به فرم عفونی تبدیل می‌شوند. بزغاله با خوردن اووسیست‌های اسپوروله از طریق خوراک، آب یا محیط آلوده، آلوده می‌شود. سپس اسپوروزوئیت‌ها آزاد شده و وارد سلول‌های روده می‌شوند. انگل در ادامه مراحل مروگونی و گامتوگونی را طی می‌کند؛ تکثیر داخل سلولی و تخریب سلول‌های روده موجب ایجاد ضایعات می‌شود و در نهایت اووسیست‌های جدید تولید و از طریق مدفوع دفع می‌شوند.

تفاوت مهم گونه‌های Eimeria در بز، محل اصلی تکثیر و نوع ضایعه‌ای است که ایجاد می‌کنند. برای مثال، E. arloingi  و E. christenseni عمدتاً ژژنوم و ایلئوم را درگیر می‌کنند و با ایجاد تکثیر شدید انگل در اپی‌تلیوم و تشکیل ندول‌های پاپیلاری/پولیپی در دیواره روده همراه‌اند. در مقابل، E. ninakohlyakimovae  عمدتاً قسمت‌های انتهایی روده باریک و روده بزرگ را درگیر می‌کند و می‌تواند موجب انتریت، هیپرپلازی اپی‌تلیوم و ضایعات التهابی شود. E. caprina نیز از گونه‌های بیماری‌زا است و در منابع با انتریت هموراژیک ارتباط دارد.

این تفاوت محل درگیری اهمیت زیادی دارد، زیرا E. arloingi و E. christenseni بیشتر با ضایعات ندولی در روده باریک، در حالی که E. ninakohlyakimovae با درگیری بخش انتهایی روده و روده بزرگ و انتریت شدیدتر همراه است. در یک مطالعه پاتولوژیک در جنوب‌شرق ایران نیز ضایعات Eimeria در بزها عمدتاً در ژژنوم و ایلئوم مشاهده شده اند. 

کوکسیدیوز بزغاله چه علائمی دارد؟

مهم‌ترین علامت بالینی کوکسیدیوز، اسهال است. شدت اسهال می‌تواند متفاوت باشد و در موارد شدید، وجود مخاط یا خون در مدفوع، کم‌آبی، بی‌اشتهایی، ضعف، کاهش وزن و علائم درد شکمی مشاهده شود. درگیری شدید قسمت‌های انتهایی روده می‌تواند با خونریزی و زورپیچ همراه باشد. در موارد شدید، ضایعات روده‌ای نیز شامل خونریزی مخاطی و تغییرات ندولی در روده نیز مشاهده می شود.

کوکسیدیوز فقط به شکل بالینی دیده نمی‌شود. عفونت تحت‌بالینی می‌تواند بدون اسهال واضح، باعث کاهش سرعت رشد و افت عملکرد شود. این شکل از بیماری برای سیستم‌های پرورش بز اهمیت دارد، زیرا حیوان ممکن است از نظر ظاهری بیمار به نظر نرسد، اما کاهش رشد و کاهش بهره‌وری در طول دوره پرورش ایجاد شود. علائم بالینی بیشتر در بزغاله‌ها مشاهده می شود. 

شدت علائم با میزان آلودگی و شرایط نگهداری ارتباط دارد. تراکم بالا، آلودگی محیط، شرایط نامناسب بهداشتی، تغذیه نامناسب و استرس می‌توانند احتمال بروز بیماری بالینی را افزایش دهند. بنابراین مشاهده اسهال در بزغاله‌ها باید در کنار سن حیوان، شرایط مدیریتی، میزان آلودگی محیط و شواهد مربوط به Eimeria ارزیابی شود.

نقش پروبیوتیک‌ها، پری‌بیوتیک‌ها و سین‌بیوتیک‌ها در پیشگیری

سین‌بیوتیک‌هایی مانند سین بیوتیک MLC ترکیبی هم‌افزا از پروبیوتیک، یعنی میکروارگانیسم‌های زنده مفید، و پری‌بیوتیک، یعنی مواد غیرقابل‌هضمی که رشد این میکروارگانیسم‌ها را تحریک می‌کنند، هستند. پژوهش‌ها در دام‌های نشخوارکننده از جمله گاو، گوسفند و بز نشان داده‌اند که افزودن سین‌بیوتیک به جیره غذایی می‌تواند ترکیب فلور میکروبی روده را بهبود بخشد، عملکرد سد مخاطی روده را تقویت کند، پاسخ ایمنی میزبان را تنظیم نماید و بروز اسهال را کاهش دهد. در کنار مصرف خوراکی سین‌بیوتیک، مدیریت بهداشتی محیط پرورش نقش تعیین‌کننده‌ای در پیشگیری دارد؛ این مدیریت شامل خشک و تمیز نگه‌داشتن بستر، جلوگیری از تراکم بیش از حد دام در فضای محدود، تفکیک بزغاله‌های جوان از بزهای بالغ ناقل، و تأمین آب و خوراک عاری از آلودگی مدفوعی است. 

برای اطلاعات بیشتر درمورد افزودنی خوراک سین بیوتیک MLC اینجا کلیک کنید.

برای خرید افزودنی خوراک سین بیوتیک MLC اینجا کلیک کنید.

کوکسیدیوز بز چگونه درمان می‌شود؟

درمان‌های دارویی رایج

در طب دامپزشکی متعارف، ترکیبات ضدکوکسیدی سنتزی مانند تولترازوریل، آمپرولیوم و سولفادیمتوکسین برای درمان کوکسیدیوز بالینی بزغاله به کار می‌روند و در برخی کشورها به‌عنوان روش پیشگیرانه نیز تجویز می‌شوند. اما استفاده مکرر و طولانی‌مدت از این ترکیبات نگرانی‌هایی از نظر بروز مقاومت انگلی، باقیمانده دارویی در بافت و شیر، و هزینه درمانی ایجاد کرده است. به همین دلیل در سال‌های اخیر، توجه پژوهشگران به سمت رویکردهای طبیعی و پایدارتر، به‌ویژه گیاه‌درمانی و تنظیم فلور میکروبی روده از طریق سین‌بیوتیک‌ها، معطوف شده است.

درمان‌های گیاهی؛ شواهد مستقیم در کوکسیدیوز بز

پژوهش‌های متعددی اثربخشی عصاره‌های گیاهی را در مهار آیمریا نشان داده‌اند. ترکیبات گیاهی ضدکوکسیدیوز مانند پودر کوکسی فیت افزودنی به خوراک، موجب بهبود علائم بالینی و کاهش شمار اووسیست مدفوعی و همچنین افزایش وزن بدن می گردند. همچنین  عصاره‌های گیاهی می‌توانند فرایند اسپورولاسیون اووسیست‌های آیمریا را مهار کنند و از تکمیل چرخه عفونت‌زایی انگل جلوگیری نمایند. ترکیبات فعال زیستی موجود در این گیاهان، به‌ویژه فلاونوئیدها، فنل‌ها، آلکالوئیدها و ساپونین‌ها، مسئول این خاصیت ضدانگلی و آنتی‌اکسیدانی شناخته شده‌اند و مکانیسم اثر آن‌ها شامل تداخل در چرخه زیستی انگل، تحریک پاسخ ایمنی میزبان و بهبود تعادل فلور میکروبی روده است.

برای اطلاعات بیشتر درمورد پودر کوکسی فیت افزودنی به خوراک اینجا کلیک کنید.

برای خرید پودر کوکسی فیت افزودنی به خوراک اینجا کلیک کنید.