مقاومت ضدمیکروبی (AMR) یکی از مهمترین تهدیدهای سلامت انسان و حیوان است که در آن باکتریها نسبت به آنتیبیوتیکها مقاوم شده و درمان عفونتها دشوار یا حتی غیرممکن میشود. این مشکل عمدتاً در اثر مصرف بیرویه، خودسرانه یا نادرست آنتیبیوتیکها، استفاده از آنها برای عفونتهای ویروسی و قطع زودهنگام دوره درمان ایجاد میشود. باکتریها از طریق مکانیسمهای متعدد در برابر درمان مقاومت پیدا میکنند. برای پیشگیری از این معضل، مصرف منطقی آنتیبیوتیکها، تکمیل دوره درمان، واکسیناسیون، رعایت اصول بهداشتی و تقویت سیستم ایمنی اهمیت زیادی دارد. همچنین استفاده از جایگزینهای طبیعی مانند داروهای گیاهی و سینبیوتیکها میتواند با کاهش نیاز به آنتیبیوتیکها، نقش مؤثری در کنترل گسترش مقاومت آنتیبیوتیکی و حفظ اثربخشی این داروهای ارزشمند ایفا کند.
مقاومت آنتیبیوتیکی چیست و چرا اهمیت دارد؟
مقاومت آنتی بیوتیکی که به آن مقاومت میکروبی، مقاومت دارویی یا به طور علمیتر مقاومت ضدمیکروبی (AMR) نیز میگویند زمانی رخ میدهد که باکتریها، قارچها و انگلها در برابر داروهای ضدمیکروبی مقاوم شده و درمان عفونتها سخت یا غیرممکن میشود. این مشکل اغلب به دلیل مصرف بیرویه یا نادرست بعضی داروها ایجاد میشود، مانند استفاده بیمورد آنتیبیوتیکها در عفونتهای ویروسی (مانند سرماخوردگی) یا قطع زودهنگام دارو. علائم مقاومت آنتی بیوتیکی شامل طولانی شدن عفونت، عدم بهبودی پس از مصرف دارو و تشدید بیماری است. وقتی عوامل بیماریزای باکتریایی به درمان آنتی بیوتیکی پاسخ نمیدهند و نسبت به دارو مقاوم میشوند میگوییم مقاومت آنتی بیوتیکی رخ داده است. مصرف بیش از حد، خودسرانه و نادرست داروها موجب تقویت مقاومت دارویی و ایجاد نسل جدیدی از میکروبهای بیماریزا میشود که داروها دیگر توانایی مبارزه با آن را ندارند.
باورهای اشتباه رایج درباره مقاومت آنتیبیوتیکی
- انسانها یا حیوانات نسبت به آنتیبیوتیکها مقاوم میشوند و بدنشان به آنتیبیوتیک پاسخ مناسب نمیدهد.
این یکی از رایجترین باورهای اشتباه است. اکثر افراد تصور میکنند که بدن آنها به آنتیبیوتیک مقاوم شده است و به آن جواب نمیدهد، در حالیکه در اصل این باکتریها هستند که از طریق مکانیسمهای مختلف نسبت به آنتیبیوتیکها مقاومت پیدا کردهاند و آنتیبیوتیکها عملاً در برابر آنها بیاثر گشتهاند.
- بهتر است به محض اینکه از علائم بیماری کاسته شد، مصرف آنتیبیوتیک قطع شود تا از بروز مقاومت ضد میکروبی جلوگیری کرده باشیم.
اتفاقاً برای جلوگیری از بروز مقاومت آنتی بیوتیکی، باید دوره مصرف آنتیبیوتیکها را به اتمام رساند، تا باکتریها به طور کامل از بین بروند. در غیر این صورت تعدادی باکتری باقی میمانند که نه تنها در اثر آنتیبیوتیک از بین نرفتهاند، بلکه نسبت به آن مقاومت نیز پیدا کردهاند.
- مقاومت آنتی بیوتیکی فقط برای افراد یا حیواناتی اتفاق میافتد که زیاد آنتیبیوتیک مصرف میکنند یا مقاومت آنتی بیوتیکی از فردی به فرد دیگر یا از حیوانات به انسان منتقل نمیشود.
از آنجاییکه مقاومت نسبت به آنتیبیوتیکها در باکتری اتفاق میافتد، نه در شخص یا حیوان، در نتیجه این باکتریهای مقاوم میتوانند از شخصی به شخص دیگر یا حتی از حیوانات به انسانها منتقل شوند و بنابراین مشکل مقاومت آنتی بیوتیکی میتواند همه افراد را، چه زیاد از آنتیبیوتیکها استفاده کنند چه نکنند، درگیر کند.
- آنتیبیوتیکها میتوانند عفونتهای ویروسی را درمان کنند.
آنتیبیوتیکها تنها علیه باکتریها موثرند و هیچ اثری بر ویروسها ندارند. بنابراین در موارد عفونتهای ویروسی تجویز آنتیبیوتیکها فایدهای ندارد و تنها ریسک مقاومت آنتی بیوتیکی را افزایش میدهد. البته گاهی از آنتیبیوتیکها برای جلوگیری از عفونتهای باکتریایی ثانویه استفاده میشود.
مکانیسمهای مقاومت باکتریها در برابر آنتیبیوتیکها
مقاومت میکروبی به آنتیبیوتیکها با تغییر در نفوذپذیری نسبت به آنتیبیوتیک، تغییر مولکولهای هدف، تجزیه آنزیمی آنتیبیوتیکها و خروج مواد ضد آنتیبیوتیکی از سیتوزول صورت میگیرد.
- تجزیه آنزیمی آنتی بیوتیکها
پلاسمید، DNA حلقوی باکتری است که میتواند ژنهای مقاومت آنتیبیوتیکی را به سایر باکتریها و نسلهای حاصل از تقسیم آنها منتقل کند. اگر پلاسمید حامل ژن کدکننده آنزیمهای غیرفعالکننده آنتیبیوتیک باشد، باکتری با تولید این آنزیمها، آنتیبیوتیک را تجزیه کرده و در برابر آن مقاوم میشود.
- تغییر در نفوذپذیری نسبت به آنتی بیوتیک
در نوع دیگری از مقاومت ژن تغییر نفوذپذیری بر روی DNA حلقوی باکتری یعنی پلاسمید قرار میگیرد و با کد کردن آن، باکتری اجازه نمیدهد که آنتیبیوتیک به آن وارد شود. یک مثال در رابطه با این نوع مقاومت مربوط به تتراسایکلین است؛ این آنتیبیوتیک در باکتریهای حساس تغلیظ میشود ولی توانایی ورود به باکتری مقاوم را ندارد.
- تغییر مولکولهای هدف
برای هر آنتیبیوتیک یک تارگت یا هدف در باکتری وجود دارد. اگر میکروارگانیسم این تارگت را که برای اتصال و تاثیرگذاری آنتیبیوتیک لازم است تغییر دهد، دارو توانایی اتصال و تاثیر بر میکروارگانیسم را از دست خواهد داد. مقاومت نسبت به آمینوگلیکوزیدها در میکروارگانیسمها با تغییر دادن پروتئینهایی که در قطعهی ۳۰S ریبوزوم بهعنوان گیرنده دارو عمل میکنند، رخ میدهد.
- خروج مواد ضد آنتی بیوتیکی از سیتوزول
دیده شده که برخی باکتریها توانایی ترشح موادی را از سیتوزول خود دارند که میتوانند آنتیبیوتیک را خنثی کند و اثر آن را از بین ببرد. مثل برخی از باکتریهای استافیلوکوکوس اورئوس که میتوانند به این شیوه اثرات دارویی تریمتوپریم را خنثی کنند.
راههای پیشگیری از مقاومت آنتیبیوتیکی
- استفاده معقول از آنتیبیوتیکها
از مصرف خودسرانه و بیش از حد تجویز شده آنتیبیوتیکها یا استفاده از آنها برای عفونتهای ویروسی خودداری کنید. تکمیل دوره درمان میتواند به جلوگیری از توسعه مقاومت میکروبی کمک کند. چرا که قطع زودهنگام یک دوره آنتیبیوتیک منجر به مقاوم شدن عفونت به درمان میشود. تحقیقات زیادی در مورد مدت زمان استفاده از آنتیبیوتیک انجام شده تا کوتاهترین دوره ممکن برای از بین بردن کامل همه باکتریها مشخص شود. شواهدی در حال ظهور است که نشان میدهد دورههای کوتاهتر آنتیبیوتیکها ممکن است به اندازه دورههای طولانیتر برای برخی عفونتها مؤثر باشد. درمانهای کوتاهتر منطقیتر هستند. این روشها عوارض جانبی کمتری دارند و همچنین احتمالاً ارزانتر هستند. آنها همچنین قرار گرفتن باکتریها در معرض آنتیبیوتیکها را کاهش میدهند و در نتیجه سرعت ایجاد مقاومت در پاتوژن را کاهش میدهند. در پرورش حیوانات بویژه دام، طیور و آبزیان نیز دامپزشکان باید توجه داشته باشند که آنتیبیوتیکها را در صورت ضرورت و تشخیص قطعی عفونت تجویز کنند و از مصرف آن با اهداف پیشگیرانه و به عنوان محرک رشد حیوان خودداری کنند.
- تقویت سیستم ایمنی
یک جیره متعادل که غنی از ویتامینها، مواد معدنی و آنتیاکسیدانها (مانند ویتامین C و روی) باشد، از سیستم ایمنی سالم پشتیبانی میکند و بدن را در برابر عفونتها مقاومتر میکند. سیستم ایمنی قوی حیوان منجر به اثربخشی بهتر واکسنها و کاهش بروز عفونتها شده در نتیجه نیاز به مصرف آنتیبیوتیکها کاهش مییابد. تقویت سیستم ایمنی در حیوانات میتواند با استفاده از مکملهای سینبیوتیک (پروبیوتیک و پریبیوتیک) یا داروهای گیاهی و طبیعی مانند ایمونوپروپوفیت انجام شود.
برای اطلاعات بیشتر درمورد محلول ایمونوپروپوفیت اینجا کلیک کنید
برای خرید محلول ایمونوپروپوفیت اینجا کلیک کنید
- واکسیناسیون
واکسنها یکی از موثرترین روشها برای پیشگیری از عفونتها و کاهش نیاز به آنتیبیوتیکها هستند. واکسیناسیون در دامپزشکی نیز بسیار اهمیت دارد چرا که استفاده از واکسن در حیوانات مزرعه از بروز عفونتها پیشگیری کرده و نیاز به مصرف آنتیبیوتیکها را در صنعت دامپروری کاهش میدهد، که این امر به نوبه خود از گسترش باکتریهای مقاوم در محیط و زنجیره غذایی جلوگیری میکند.
- بهداشت و نظافت صحیح
رعایت بهداشت شخصی در انسانها و نظافت محیط زیست حیوانات در دامداریها اولین قدم در کاهش ابتلا به عفونتها و گسترش آنهاست. در مراکز درمانی، رعایت پروتکلهای کنترل عفونت، مانند استریلکردن تجهیزات پزشکی و استفاده صحیح از وسایل حفاظت فردی، میتواند از بروز عفونتهای بیمارستانی جلوگیری کند. در صنعت دامپروری نیز رعایت اصول بهداشتی در پرورش حیوانات، ازجمله تمیز نگهداشتن محیط زندگی آنها و واکسیناسیون به موقع، میتواند از شیوع بیماریهای باکتریایی جلوگیری کرده و مصرف آنتیبیوتیکها را کاهش دهد.
نقش جایگزینهای طبیعی و گیاهی در کاهش مقاومت
- استفاده از داروهای گیاهی
گیاهان دارویی به دلیل دارا بودن ترکیبات فعال زیستی همچون فلاونوئیدها، آلکالوئیدها، تاننها و ترپنها میتوانند اثرات ضدباکتریایی قابل توجهی داشته باشند. برخلاف آنتیبیوتیکهای شیمیایی که معمولاً بر یک مسیر متابولیکی خاص اثر میگذارند، ترکیبات گیاهی اغلب چند هدفی عمل میکنند و از این رو احتمال بروز مقاومت در برابر آنها کمتر است. علاوه بر این استفاده از داروهای گیاهی نه تنها میتواند به کاهش مصرف آنتیبیوتیکها کمک کند، بلکه با کاهش باقیماندههای دارویی در محصولات دامی، سلامت مصرفکننده را نیز تضمین مینماید.
آنتیبیوتیک گیاهی مثل آریوبیوتیک با ترکیبات طبیعی خود میتوانند نقش مهمی در کاهش مقاومت آنتی بیوتیکی ایفا کنند، چرا که بسیاری از گیاهان دارویی دارای خواص ضدباکتریایی، ضدالتهابی و تقویتکننده سیستم ایمنی هستند. این ترکیبات اغلب به صورت چندمادهای عمل میکنند، که احتمال مقاومت باکتریها را در مقایسه با آنتیبیوتیکهای تکمادهای کاهش میدهد.
برای اطلاعات بیشتر در مورد آنتی بیوتیک گیاهی آریوبیوتیک اینجا کلیک کنید.
- استفاده از سینبیوتیکها (ترکیب پروبیوتیکها و پریبیوتیکها)
حفظ تعادل جمعیت میکروبی نرمال روده از بروز عفونتها جلوگیری میکند. برخی پروبیوتیکها حتی ممکن است باکتریهای مضر را از بین ببرند و نیاز به آنتیبیوتیکها را کاهش دهند. سینبیوتیکها با ترکیب پروبیوتیکها و پریبیوتیکها ، تعادل میکروبیوتای روده را بهبود میبخشند. این تعادل نه تنها به هضم بهتر و جذب مواد مغذی کمک میکند، بلکه سیستم ایمنی را تقویت کرده و از رشد باکتریهای بیماریزا جلوگیری مینماید.
