در سیستمهای پرورش آبزیان، دما یکی از مهمترین عوامل محیطی تأثیرگذار بر سلامت، رشد و کارایی تولید است. تقریباً تمام فرآیندهای زیستی از جمله سوختوساز، تغذیه، ایمنی و رفتار شنا وابسته به دمای محیطند. کاهش ناگهانی یا مداوم دما وضعیتی که آن را استرس سرمایی مینامند میتواند کارکردهای فیزیولوژیکی آبزیان را مختل کرده و منجر به افزایش تلفات، ضعف سیستم ایمنی و کاهش رشد شود.
استرس سرمایی پدیدهای است که در فصلهای سرد یا هنگام تغییر ناگهانی شرایط آب اتفاق میافتد و حتی در مناطق معتدل نیز با شروع بادهای سرد یا تعویض آب، به مشکلی جدی تبدیل میشود.
مکانیسمهای فیزیولوژیکی استرس سرمایی
در هنگام افت دما، سوختوساز بدن ماهیها کاهش مییابد. سرعت فعالیت آنزیمها، خونرسانی و مصرف اکسیژن کمتر میشود و به همین ترتیب توانایی بدن در حفظ تعادل یونی و اسید–باز پایین میآید.
از نظر سلولی، غشاهای سلولی در معرض سفتی و کاهش سیالیت قرار میگیرند که بر عملکرد پروتئینهای غشایی و گیرندههای عصبی اثر منفی دارد. همچنین، تولید رادیکالهای آزاد و استرس اکسیداتیو در سلولها افزایش یافته و باعث آسیب به بافتها میشود.
برخی گونهها مانند کپور، تیلپیا و میگوهای گرمابی نسبت به سایرین حساسترند، زیرا سیستم تنظیم دمای بدن ضعیفتری دارند. در مقابل، گونههای سردآبی مانند قزلآلا یا آزادماهی سازگاری طبیعی بیشتری با دماهای پایین دارند.
اثرات استرس سرمایی بر رشد و بقا
۱. کاهش مصرف خوراک و کندی رشد
در دماهای پایین، فعالیت گوارشی آبزیان کاهش یافته و اشتها نیز کم میشود. در نتیجه نرخ رشد و تبدیل غذایی (FCR) شدیداً افت میکند. عدم تنظیم تغذیه در این شرایط میتواند علاوه بر هدر رفت خوراک، کیفیت آب را نیز تضعیف کند.
۲. ضعف سیستم ایمنی و بروز بیماری
استرس سرمایی با کاهش تولید آنتیبادیها و فعالیت لکوسیتها، سیستم دفاعی بدن را مختل میکند. در این حالت، آبزیان مستعد ابتلا به بیماریهای باکتریایی مانند استرپتوکوکوزیس، آئروموناس و حتی ویروسها میشوند. در میگو نیز بروز سندروم مرگ ناگهانی (EMS) در دماهای پایین گزارش شده است.
۳. اختلال در تعادل اسمزی و شوک حرارتی
دمای پایین موجب کاهش کارایی آبششها در تنظیم یونها و گازها میشود. در نتیجه، آبزی دچار شوک حرارتی و حتی مرگ ناگهانی میگردد، به ویژه زمانی که افت دما ناگهانی و بیش از ۵ درجه سانتیگراد باشد.
تفاوت گونهها در تحمل سرمایی
تحمل به سرما در گونههای مختلف متفاوت است. قزلآلا بهعنوان یک گونه سردآبی، در دماهای پایین عملکرد مناسبی دارد و تنها در دماهای کمتر از ۶ درجه سانتیگراد دچار تنش جدی میشود.
در مقابل، کپور معمولی که یک گونه گرمابی است، در دماهای زیر ۱۵ درجه وارد محدوده استرس سرمایی شده و کاهش رشد و ایمنی را تجربه میکند.
تیلپیا حساسیت بالایی به سرما دارد و افت دما به زیر ۱۸ درجه میتواند باعث استرس شدید و افزایش مرگومیر شود.
میگو وانامی نیز به دماهای بالا وابسته است و کاهش دما به زیر ۲۰ درجه سانتیگراد، آن را مستعد بروز بیماریها و تلفات میکند.
این تفاوتها نشان میدهد که مدیریت دما و استفاده از راهکارهای حمایتی در فصل سرما، نقش کلیدی در حفظ سلامت و بهره وری آبزیان دارد.
راهکارهای مدیریتی برای مقابله با استرس سرمایی
۱. کنترل و تعدیل تدریجی دما
یکی از مؤثرترین راهها، جلوگیری از تغییر ناگهانی حرارت است. در سیستمهای مدار بسته (RAS) یا گلخانهای، میتوان با هیترهای آبی و عایقکاری استخرها نوسانات را کنترل کرد. نصب پوششهای نایلونی گلخانهای نیز در مزارع خاکی رایج است.
۲. بهبود تغذیه قبل از فصل سرد
افزودن مکملهایی مانند ویتامین C، ویتامین E و بتاگلوکانها باعث افزایش مقاومت ایمنی در برابر استرس میشود. استفاده از خوراک با چربی بالا نیز به ذخیره انرژی و کاهش تلفات کمک میکند.
۳. بهینهسازی مدیریت آب
کاهش عمق آب در هوای سرد باعث تغییر سریع دما میشود. نگهداری عمق مناسب، کاهش نرخ تعویض آب و استفاده از هوادهی یکنواخت میتواند پایداری حرارتی استخر را بیشتر کند.
۴. پیشگیری از شوک حرارتی در حملونقل
در هنگام انتقال بچهماهی یا ذخیرهسازی جدید، باید دمای آب حملونقل با استخر مقصد یکسانسازی شود. تفاوت بیش از ۳ درجه میتواند منجر به مرگ جمعی گردد.
۵. استفاده از پروبیوتیکها و افزودنیهای ضد استرس
محصول سین بیوتیک ام ال سی (Synbiotic MLC) از شرکت ماکیان دام پارس تخصصی آبزیان است که از باکتریپروبیوتیک منتخب و ترکیبات پریبیوتیکی تشکیل شده است.
ترکیبات اصلی این محصول شامل باکتری لاکتوباسیل کازئی میباشد که نقش کلیدی در پایداری فلور میکروبی روده دارند.در کنار پروبیوتیکها، وجود پریبیوتیکی مثل دکستران الیگوساکارید (DOS) تقویت رشد و فعالیت باکتریهای مفید میشود. ماده مؤثره MLC در واقع همین همافزایی بین پروبیوتیکها و پریبیوتیکهاست که مقاومت بدن آبزیان را افزایش میدهد. این ترکیبات به بهبود عملکرد دستگاه گوارش در شرایط استرس سرمایی کمک میکنند.
MLC با تحریک سیستم ایمنی غیر اختصاصی، تحمل آبزیان را در برابر افت دما افزایش میدهد و با افزایش تولید آنزیمهای گوارشی، جذب مواد مغذی در دماهای پایین بهبود مییابد. وجود متابولیتهای مفید میکروبی در این محصول، اثرات منفی تنشهای محیطی را کاهش میدهد. ترکیبات MLC به کاهش رشد باکتریهای بیماریزا در زمان ضعف ایمنی کمک میکنند.
در مجموع، فرمولاسیون هدفمند و مواد مؤثره MLC آن را به گزینهای کارآمد برای کنترل استرس سرمایی در آبزیان تبدیل کرده است.
برای اطلاعات بیشتر در مورد سین بیوتیک MLC اینجا کلیک کنید
برای خرید محصول سین بیوتیک MLC اینجا کلیک کنید
۶. انتخاب ژنتیکی و اکوتایپهای مقاوم
در سالهای اخیر، پژوهشهای اصلاح نژاد به شناسایی گونههایی با تحمل بالاتر به نوسان دما منجر شده است. استفاده از این لاینها در مناطق سردسیر میتواند بهرهوری را پایدارتر کند.
نقش فناوری در کاهش استرس سرمایی
نوآوریهای اخیر در سیستمهای پایش هوشمند، به پرورشدهندگان اجازه میدهد با سنسورهای لحظهای دما، اکسیژن و کیفیت آب را رصد کنند.
در برخی مزارع مدرن، استفاده از پوششهای خورشیدی و گرمکنهای کنترلشده با انرژی تجدیدپذیر به عنوان راهحل اقتصادی و سازگار با محیط زیست در حال گسترش است.
جمعبندی
استرس سرمایی یکی از چالشهای اصلی در پرورش آبزیان است که میتواند به کاهش رشد، تلفات گسترده و شیوع بیماریها بینجامد. درک عمیق از فیزیولوژی گونهها، پایش دقیق شرایط محیطی و اجرای برنامههای تغذیهای تقویتی، کلید مقابله با این پدیده است.
مدیریت هوشمند دما نه تنها باعث کاهش استرس در آبزیان میشود بلکه پایداری اقتصادی و زیستمحیطی مزرعه را نیز تضمین میکند. بنابراین، هر مزرعهدار باید استراتژی مقابله با سرما را بخشی جداییناپذیر از برنامه مدیریتی خود بداند.
