مقاومت ضد میکروبی (Antimicrobial Resistance) یا (AMR) یکی از مهمترین تهدیدهای جهانی در حوزه سلامت انسان، حیوانات و محیط زیست است. این پدیده زمانی اتفاق میافتد که میکروارگانیسمهایی مانند باکتریها در برابر داروهای ضد میکروبی مقاوم میشوند و داروهایی که پیشتر برای درمان عفونتها مؤثر بودند، دیگر کارایی لازم را ندارند.
استفاده بیش از حد و مصرف نادرست داروهای ضد میکروبی در پزشکی انسانی و دامپزشکی، از عوامل اصلی تسریع گسترش این مقاومت محسوب میشود.
بر اساس یک مطالعه جامع در سال ۲۰۱۹ عفونتهای باکتریایی مقاوم به داروهای ضد میکروبی با حدود ۴٫۹۵ میلیون مورد مرگ در جهان مرتبط بودهاند که از این تعداد، ۱٫۲۷ میلیون مورد مرگ مستقیماً به مقاومت ضد میکروبی نسبت داده شده است. همچنین پیشبینی میشود در فاصله سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۵۰، مقاومت ضد میکروبی با بیش از ۱۶۹ میلیون مورد مرگ در سراسر جهان مرتبط باشد.
این آمار نشان میدهد که AMR صرفاً یک مشکل درمانی نیست، بلکه تهدیدی جدی برای نظام سلامت، امنیت غذایی، تولید پایدار محصولات دامی و طیور و اقتصاد جهانی به شمار میرود.

الگوی جهانی مصرف آنتیبیوتیکها؛ ایران در میان کشورهای جهان یکی از بالاترین میزانهای مصرف آنتیبیوتیک را دارد؛ موضوعی که ضرورت تجویز مسئولانه، پیشگیری از عفونتها و کاهش نیاز به مصرف آنتیبیوتیکها را برای مقابله با مقاومت ضدمیکروبی (AMR) برجسته میسازد.
نقش صنعت دام و طیور در مقاومت ضد میکروبی
بخش قابلتوجهی از داروهای ضد میکروبی جهان توسط حیوانات تولیدکننده مواد غذایی مصرف میشود. در برخی مطالعات، این سهم حدود ۷۳ درصد گزارش شده است. بر اساس برآوردهای جهانی، میزان مصرف داروهای ضد میکروبی در حیوانات در سال ۲۰۲۰ حدود ۹۹٬۵۰۲ تن بوده است. در صورت تداوم روندهای موجود، پیشبینی میشود این میزان تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۱۰۷٬۴۷۲ تن برسد.

باکتریهای مقاوم میتوانند از طریق مسیرهای مختلفی میان حیوانات، انسان و محیط زیست منتقل شوند، از جمله:
- تماس مستقیم میان انسان و حیوان
- مصرف مواد غذایی آلوده
- آب و محیطهای آلوده
- انتشار باکتریهای مقاوم و ژنهای مقاومت از طریق فضولات و کود حیوانی
بنابراین، کنترل مصرف داروهای ضد میکروبی در دام و طیور، علاوه بر حفظ سلامت حیوانات، در حفاظت از سلامت عمومی نیز اهمیت دارد.
این موضوع در چارچوب رویکرد سلامت واحد (One Health) بررسی میشود، رویکردی که سلامت انسان، حیوانات و محیط زیست را به یکدیگر وابسته میکند.

داروهای ضد میکروبی در دام و طیور با چه اهدافی مصرف میشوند؟
داروهای ضد میکروبی در حیوانات تولیدکننده مواد غذایی با چهار هدف اصلی مورد استفاده قرار میگیرند. شناخت تفاوت این روشها برای مدیریت صحیح مصرف داروها ضروری است.
- مصرف درمانی
در این روش، داروهای ضد میکروبی برای درمان حیواناتی تجویز میشوند که به عفونت باکتریایی مبتلا شدهاند.
انتخاب داروی مناسب باید بر اساس تشخیص دامپزشکی انجام شود. مصرف داروهای با اهمیت حیاتی برای پزشکی انسانی، مانند فلوروکینولونها (Fluoroquinolones)، سفالوسپورینهای نسل سوم و چهارم (Third- and Fourth-Generation Cephalosporins) و کولیستین (Colistin)، باید با ملاحظات علمی و دامپزشکی ویژه همراه باشد.
- مصرف پیشگیرانه
مصرف پیشگیرانه به معنای تجویز داروهای ضد میکروبی به حیوانات سالمی است که در معرض خطر بالای ابتلا به عفونت قرار دارند.
“بر اساس مقررات اتحادیه اروپا به شماره 2019/6 که از ۲۸ ژانویه ۲۰۲۲ اجرایی شده است، مصرف پیشگیرانه داروهای ضد میکروبی در گروههای حیوانی ممنوع است و استفاده از این داروها تنها در موارد استثنایی و با توجیه دامپزشکی مشخص امکانپذیر خواهد بود.“
- مصرف متافیلاکتیک یا جهت کنترل بیماری
متافیلاکسی به معنای تجویز داروی ضد میکروبی به یک گروه از حیوانات است؛ زمانی که بیماری در بخشی از گروه شناسایی شده و سایر حیوانات نیز به دلیل تماس نزدیک در معرض خطر ابتلا قرار دارند.هدف از این روش، درمان حیوانات بیمار و جلوگیری از انتشار بیماری به سایر اعضای گروه است. این شیوه باید بر اساس ارزیابی خطر، تشخیص دامپزشکی و تحت نظارت خدمات دامپزشکی انجام شود و نباید به یک اقدام معمول و روزمره تبدیل شود.
- استفاده بهعنوان محرک رشد
در این روش، مقادیر زیردرمانی داروهای ضد میکروبی به خوراک حیوانات اضافه میشوند تا با تأثیر بر میکروبیوتای روده، بهبود افزایش وزن روزانه و ضریب تبدیل خوراک را به دنبال داشته باشند.
با این حال، مطالعات متعدد ارتباط میان مصرف زیردرمانی داروهای ضد میکروبی و افزایش مقاومت میکروبی را نشان دادهاند. به همین دلیل، استفاده از داروهای ضد میکروبی دارای اهمیت پزشکی بهعنوان محرک رشد، در دستورالعملهای بینالمللی منع شده و حذف این کاربرد یکی از اقدامات مهم در مقابله با AMR محسوب میشود.
اهمیت پایش مصرف آنتیبیوتیک و مقاومت میکروبی
یکی از مهمترین ابزارهای مقابله با مقاومت ضد میکروبی، ایجاد سامانههای یکپارچه برای پایش مصرف داروهای ضد میکروبی (AMU) و مقاومت ضد میکروبی (AMR) است.
این سامانهها اطلاعات ارزشمندی درباره موارد زیر فراهم میکنند:
- میزان مصرف داروهای ضد میکروبی در گونههای مختلف حیوانی
- شناسایی گروههای دارویی پرمصرف
- شناسایی بخشهای پرخطر صنعت دام و طیور
- بررسی روند تغییر مقاومت باکتریایی
- ارزیابی اثربخشی قوانین و سیاستهای کاهش مصرف آنتیبیوتیک

همچنین سازمان جهانی بهداشت حیوانات (WOAH) از سال ۲۰۱۵ جمعآوری اطلاعات مربوط به مصرف عوامل ضد میکروبی در حیوانات را آغاز کرده و در سال ۲۰۲۲ سامانه آنلاین ANIMUSE را برای تسهیل جمعآوری و تحلیل این اطلاعات راهاندازی کرده است.
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) نیز سامانه InFARM را برای پایش مقاومت ضد میکروبی در حیوانات و مواد غذایی توسعه داده است.
این سامانهها در کنار برنامههای سازمان جهانی بهداشت (WHO)، از جمله GLASS، میتوانند به ایجاد یک نظام هماهنگ پایش مقاومت آنتی بیوتیکی در چارچوب سلامت واحد کمک کنند.
راهکارهای عملی کاهش مقاومت آنتیبیوتیکی در صنعت دام و طیور
کاهش مقاومت ضد میکروبی تنها با محدود کردن مصرف آنتیبیوتیک امکانپذیر نیست. برای دستیابی به تولید پایدار، باید مجموعهای از اقدامات مدیریتی، بهداشتی، تشخیصی و درمانی بهصورت همزمان اجرا شوند.
- تقویت امنیت زیستی
امنیت زیستی یکی از مهمترین ابزارهای کاهش ورود و انتشار عوامل بیماریزا در واحدهای پرورش دام و طیور است.
اقدامات مهم در این زمینه عبارتاند از:
- کنترل ورود افراد، خودروها و تجهیزات به مزرعه
- رعایت اصول ضدعفونی و بهداشت جایگاه
- جداسازی حیوانات بیمار
- کنترل جابهجایی حیوانات
- مدیریت صحیح آب و خوراک
- کنترل ناقلان بیماری و عوامل انتقالدهنده عفونت
- رعایت اصول قرنطینه
- واکسیناسیون و پیشگیری از بیماریها
مطالعات مختلف نشان دادهاند که استفاده از واکسن در حیوانات تولیدکننده مواد غذایی میتواند مصرف داروهای ضد میکروبی و خطر ظهور باکتریهای مقاوم را کاهش دهد.
- استفاده از جایگزینهای داروهای ضد میکروبی
توسعه جایگزینهای آنتیبیوتیک یکی از محورهای مهم پژوهشهای جدید در صنعت دام و طیور است.
مهمترین این ترکیبات عبارتاند از:
- پروبیوتیکها
- پریبیوتیکها
- سینبیوتیکها
- پاراپروبیوتیکها
- اسیدهای آلی
- فرآوردههای گیاهی
- باکتریوفاژها
- پپتیدهای ضد میکروبی
- باکتریوسینها
- آنزیمها
این ترکیبات میتوانند از طریق تعدیل میکروبیوتای روده، حمایت از عملکرد سیستم ایمنی، بهبود هضم و جذب مواد مغذی و تقویت سد دفاعی روده به حفظ سلامت حیوان کمک کنند.

- مدیریت صحیح فضولات و کاهش آلودگی محیط زیست
بخشی از داروهای ضد میکروبی مصرفشده توسط حیوانات، بهصورت تغییرنیافته از بدن دفع میشوند. در نتیجه، کود و فضولات حیوانی میتوانند حاوی باقیمانده داروها، باکتریهای مقاوم و ژنهای مقاومت ضد میکروبی باشند.
در نهایت مقابله با مقاومت آنتیبیوتیکی تنها به معنای کمتر مصرف کردن دارو نیست، بلکه به معنای پیشگیری بهتر از بیماری، تشخیص دقیقتر، درمان هدفمندتر و تولید مسئولانهتر است.