کوکسیدیوز طیور، ناشی از انگلهای تکیاختهای جنس Eimeria، یکی از مهمترین بیماریهای اقتصادی صنعت مرغداری با تأثیر جدی بر امنیت غذایی جهانی است. این بیماری با کاهش رشد، افت ضریب تبدیل، افزایش مرگومیر و هزینههای درمانی همراه بوده و عفونتهای تحتبالینی که حدود ۷۰٪ خسارات را شامل میشوند، اغلب تشخیص داده نمیشوند. هفت گونه کلاسیک Eimeria بههمراه سه (Operational Taxonomic Unit) OTU دارای تروپیسم رودهای و بیماریزایی اختصاصی هستند. شیوع جهانی حدود ۴۴٪ و خسارات سالانه بیش از ۱۰ میلیارد پوند برآورد میشود. مقاومت گسترده به داروهای ضدکوکسیدیوز، نیاز به واکسنهای نوین، ترکیبات فیتوژنیک، پروبیوتیکها و تشخیصهای مولکولی پیشرفته را برجسته میکند. استراتژی کنترل یکپارچه برای مدیریت پایدار بیماری ضروری است.
کوکسیدیوز چیست ؟
از میان بیماریهای مختلف طیور، کوکسیدیوز (Coccidiosis) به دلیل شیوع گسترده، تأثیر اقتصادی و پیچیدگی تحتبالینی، چالشی بسیار جدی به شمار میرود. این بیماری که توسط انگلهای تکیاختهای جنس Eimeria ایجاد میشود، باعث آسیب رودهای، کاهش کارایی خوراک و اختلال رشد — بهویژه در جوجههای جوان — میگردد. هرچند موارد بالینی میتواند مرگومیر قابلتوجهی ایجاد کند، بار واقعی بیماری در شکل تحتبالینی آن است که اغلب تشخیص داده نمیشود اما بهرهوری را به شدت کاهش میدهد. برآوردها نشان میدهد حدود ۷۰٪ از تأثیر اقتصادی کوکسیدیوز ناشی از اثرات تحتبالینی آن بر افزایش وزن و ضریب تبدیل غذایی است.
با وجود حضور جهانی، تشخیص، مدیریت و کنترل کوکسیدیوز تحتبالینی هنوز ناکافی است. این شکاف اطلاعاتی نیاز به بررسی جامع کوکسیدیوز طیور را برجسته میکند.
اتیولوژی
کوکسیدیوز توسط انگلهای داخلسلولی جنس Eimeria از شاخه Apicomplexa و کلاس Coccidia ایجاد میشود. این انگلها بخشهای خاصی از دستگاه روده مرغ را آلوده میکنند و نتایج بالینی متفاوتی — از عفونتهای خفیف تحتبالینی تا بیماری بالینی شدید با مرگومیر بالا — به وجود میآورند. بیماری زایی عمدتاً ناشی از تخریب سلولهای اپیتلیال طی مراحل تولیدمثلی غیرجنسی (شیزوگونی) و جنسی چرخه زندگی انگل است. آسیب شامل خونریزی رودهای، التهاب، اختلال هضم و سوءجذب است که همگی به کاهش عملکرد رشد و کارایی خوراک منجر میشوند.
هفت گونه Eimeria بهطور کلاسیک در مرغ شناخته شدهاند که هر کدام ویژگیهای بیولوژیکی، پاتولوژیک و مورفولوژیک متمایزی دارند. علاوه بر این، سه واحد نامگذاری نشده E. lata (OTUs)، E. nagambie و E. zaria اخیراً بر اساس شواهد مولکولی و فنوتیپی بهعنوان گونههای جدید پیشنهاد شدهاند. این گونههای ناشناخته روزبهروز بیشتر با عفونتهای پایدار تحتبالینی و کاهش سودآوری مزارع در صنایع طیور در حال توسعه — بهویژه در آفریقا و آسیا — مرتبط شناخته میشوند.
جدول ۱: مورفولوژی اووسیست، محل اصلی عفونت و شدت بیماریزایی گونههای Eimeria که مرغ را آلوده میکنند.
عوامل خطر و تأثیرات محیطی
عوامل خطر متعددی در بروز و شدت شیوع کوکسیدیوز نقش دارند. این عوامل شامل:
- مدیریت نامناسب بستر (مانند رطوبت بیش از ۳۰٪، نشت خطوط آب، عدم تعویض بستر آلوده)،
- نبود سیستم all-in-all-out
- استفاده نادرست یا دوز ناکافی داروهای ضدکوکسیدیوز در خوراک
- عفونتهای همزمان
- تغییرات جیره غذایی و سایر استرسهای محیطی
- سرکوب ایمنی
به منظور کمک به کاهش رطوبت بستر در کنار رعایت نکات مدیریتی مربوطه می توان از افزودنی خوراک آنتی آمونیوم اکسترا بهره برد که علاوه بر آن بعنوان ضدعفونی خوراک و ضدباکتری، ضد التهاب و آنتی اکسیدان در دستگاه گوارش عمل کرده و از درگیری با عفونت ها و تولید گاز آمونیاک در سالن می کاهد.
برای اطلاعات بیشتر درمورد افزودنی خوراک آنتی آمونیوم اکسترا اینجا کلیک کنید
برای خرید افزودنی خوراک آنتی آمونیوم اکسترا اینجا کلیک کنید
شیوع کوکسیدیوز در سیستمهای تولید طیور
شیوع عفونت Eimeria در طیور در سیستمهای تولید متنوع و مناطق جغرافیایی مختلف بهطور گسترده مستند شده است. مطالعات مختلف عفونت Eimeria را در گلههای تجاری و خانگی در سراسر جهان گزارش کردهاند؛ تفاوتهای منطقهای تحت تأثیر شرایط آبوهوایی، حساسیت نژادی و شیوههای مدیریتی است.
تأثیر آبوهوا و فصل بر شیوع
عوامل محیطی، بهویژه آبوهوا و تغییرات فصلی، ارتباط قوی با اپیدمیولوژی کوکسیدیوز دارند. شرایط گرم و مرطوب فصل بارانی محیط ایدهآلی برای اسپورولاسیون و بقای اووسیست ایجاد میکند. مطالعات متعدد اوج نرخ عفونت را در طول یا بلافاصله پس از دورههای بارانی در مناطق گرمسیری و نیمهگرمسیری گزارش میکنند. این روند فصلی ارتباط بین سطوح رطوبت و توسعه اووسیست را تأیید میکند، بهویژه در سیستمهای باز یا خانگی که رطوبت بستر میتواند بیش از ۶۰٪ شود و اسپورولاسیون را تسهیل کند. در شرایط بهینه (۲۵–۳۰ درجه سانتیگراد و ۷۵٪ رطوبت)، اووسیستهای اسپورولهشده ممکن است بیش از ۶۰۰ روز در محیط زنده بمانند.
شیوع کوکسیدیوز در نژاد خاص
تغییرات در شیوع کوکسیدیوز ارتباط نزدیکی با نژاد طیور و سیستمهای تولید دارد. نژادهای خارجی معمولاً حساسیت بالاتری نسبت به مرغهای بومی یا روستایی دارند که احتمالاً به دلیل تفاوت در مقاومت ژنتیکی و قرارگیری بیشتر در معرض بار اووسیست عفونی در محیطهای بسته است. در میان طیور تجاری، مرغهای گوشتی بالاترین شیوع عفونت را نشان می دهند (۶۸٫۷٪)، پس از آن پولتها (۵۵٫۳٪) و مرغهای تخمگذار (۳٫۳٪)؛ این روند ممکن است به تفاوت در تراکم، سیستمهای پرورش و کیفیت مدیریت نسبت داده شود. این یافتهها با گزارشهای قبلی از نیجریه، ایران و هند همخوانی دارد.
شکل ۱: نرخ عفونت Eimeria spp. در مرغهای گوشتی، پولت و تخمگذار (مطابق گزارشهای ایران، نیجریه و هند).
تأثیر اقتصادی کوکسیدیوز
کوکسیدیوز بار مالی قابلتوجهی بر صنعت جهانی طیور تحمیل میکند؛ برآوردهای اخیر خسارات سالانه کل را حدود ۱۰٫۳۶ میلیارد پوند قرار میدهند — افزایش قابلتوجهی نسبت به پیشبینیهای قبلی بیش از ۲ میلیارد دلار. تنها در ایالات متحده، خسارات سالانه ۴۵۰ میلیون دلار برآورد شده و ۱۰۰ میلیون دلار اضافی برای اقدامات پیشگیرانه و درمانی اختصاص یافته است. خسارات اقتصادی شامل:
- کاهش وزنگیری
- اختلال در ضریب تبدیل خوراک
- مرگومیر
- هزینههای مرتبط با استفاده از داروهای ضدکوکسیدی و برنامههای واکسیناسیون .
تشخیص و استراتژیهای کنترل کوکسیدیوز طیور
رویکردهای تشخیصی: شناسایی دقیق گونههای Eimeria برای تشخیص و کنترل مؤثر کوکسیدیوز، بهویژه در تولید تجاری طیور که خسارات اقتصادی قابلتوجهی دارد، ضروری است. بهطور سنتی، تشخیص بر ترکیبی از علائم بالینی، یافتههای پاتولوژیک در کالبدگشایی و ارزیابی میکروسکوپی اووسیستها متکی بوده است. روشهای کلاسیک شامل مشاهده ماکروسکوپی محل و شدت ضایعات، ارزیابی میکروسکوپی اندازه و شکل اووسیست و در برخی موارد بررسی مراحل توسعهای دیگر است.
روش امتیازدهی ضایعات ماکروسکوپیک یک روش رایج برای ارزیابی شدت عفونت است. ضایعات بر اساس مقیاس استاندارد ۰ تا ۴ امتیازدهی میشوند که بسته به گونه Eimeria درگیر متفاوت است. این سیستم اغلب با شمارش کمی اووسیستها با استفاده از تکنیک مکمستر یا تحلیل مدفوع تکمیل میشود. اخیراً روش Mini-FLOTAC به عنوان ابزاری سریع و کارآمد برای پردازش حجم بالای نمونهها هم در آزمایشگاه و هم در مزرعه ابداع شده که بر پایه اصول فلوتاسیون عمل میکند.
روشهای تشخیص مولکولی به دلیل دقت و حساسیت بالا، امکان شناسایی دقیق گونههای مختلف انگل Eimeria را فراهم میکنند:
- یکی از رایجترین روشها PCR است که بخشهای خاصی از DNA انگل به نام نواحی ITS-1 و ITS-2 را هدف قرار میدهد. این نواحی بین ژنهای اصلی rRNA قرار دارند، خودشان پروتئین نمیسازند، اما بین گونههای مختلف تفاوت زیادی دارند؛ به همین دلیل میتوان با استفاده از آنها همهٔ هفت گونه شناختهشده Eimeria در مرغ را از هم تفکیک کرد.
- روش RAPD (Random Amplified Polymorphic DNA) با استفاده از پرایمرهای کوتاه و تصادفی، الگوی ژنتیکی خاص هر گونه را تولید میکند. از این الگوها بعدها پرایمرهای دقیقتری به نام SCAR ساخته شدهاند که اختصاصیتر و قابلاعتمادتر هستند.
- در روش qPCR (quantitative Polymerase Chain Reaction)مقدار DNA انگل بهصورت همزمان با انجام واکنش اندازهگیری میشود و میتوان شدت آلودگی را بهطور کمی مشخص کرد.
- Multiplex PCR چندین پرایمر را در یک آزمایش بهکار میبرد تا چند گونه Eimeria بهطور همزمان شناسایی شوند.
- روش LAMP (Loop-Mediated Isothermal Amplification)یک تکنیک سریع و ساده است که در دمای ثابت انجام میشود و به تجهیزات پیچیده نیاز ندارد؛ به همین دلیل برای استفاده در مزرعه بسیار مناسب است.
- فناوری NGS (Next-Generation Sequencing)با امکان توالییابی گسترده DNA، شناسایی گونههای ناشناخته یا منطقهای Eimeria و بررسی ارتباطات ژنتیکی و الگوهای انتشار آنها را ممکن کرده و دید عمیقتری از اپیدمیولوژی بیماری فراهم میسازد.
درمان کوکسیدیوز طیور
هرچند داروهای ضدکوکسیدی همچنان پایه اصلی کنترل هستند، مقاومت گسترده به آنها وجود دارد و نیاز فوری به جایگزینهای پایدار احساس میشود. کنترل بر استفاده پیشگیرانه از داروهای ضدکوکسیدی متکی بوده که از سال ۱۹۴۸ با سولفاکینوکسالین آغاز شد. این داروها به دو دسته تقسیم میشوند:
- ترکیبات سنتتیک (کینولونها، پیریدونها، آنالوگهای تیامین، مشتقات تریازین مانند اتانامیزوریل) که متابولیسم انگل را هدف میگیرند.
- یونوفورها (موننسین، سالینومایسین، ناراسین، مادورامیسین، لازالوسید) که محصولات تخمیری هستند، فعالیت گسترده علیه مراحل غیرجنسی و جنسی دارند، مقاومت نسبتاً کند نسبت به آنها توسعه مییابد و با مهار تکثیر انگل، فرصت ایجاد ایمنی حفاظتی در میزبان را فراهم می کنند.
استفاده گسترده منجر به مقاومت فراگیر شده است و استراتژی کنترل یکپارچه شامل تشخیص پیشرفته، واکسیناسیون مؤثر و درمانهای نوین ضروری است.
جایگزینهای طبیعی برای کنترل کوکسیدیوز
با افزایش نگرانیها در مورد مقاومت دارویی و ایمنی غذایی، توجه به جایگزینهای طبیعی و پایدار معطوف شده است. اینها شامل ترکیبات فیتوژنیک، پریبیوتیکها، پروبیوتیکها و اسانسها و عصاره های گیاهی هستند که عمدتاً از طریق ایمونومدولاسیون و تعدیل میکروبیوتای روده اثر میکنند.
لاکتو باسیل ها دفاع آنتیاکسیدانی را تقویت کرده و یکپارچگی سد روده را بهبود میبخشند و مقاومت به عفونت Eimeria را افزایش میدهند. پریبیوتیکها با تقویت رشد میکروبهای مفید، اثرات حفاظتی را تقویت میکنند و شدت بیماری را در پرندگان آلوده کاهش میدهند. ترکیبات فیتوشیمیایی مانند ساپونینها و تاننها فعالیت ضدالتهابی و ضدانگلی دارند و تهاجم انگل را مهار کرده و به ترمیم اپیتلیال کمک میکنند. کاربرد ترکیبی اینها رویکرد یکپارچه امیدوارکنندهای برای افزایش مقاومت طیور در برابر کوکسیدیوز و کاهش مقاومت ضدکوکسیدیوزی در عامل بیماری است.
بهترین داروی ضد کوکسیدیوز طیور
کوکسی فیت ال، داروی ضد کوکسیدیوز گیاهی (Herbal Anticoccidial) به شکل محلول خوراکی بوده که در پیشگیری و درمان قطعی کوکسیدیوز به عنوان جایگزین کامل داروهای کوکسیدیوسید کاربرد دارد. مهمترین ویژگی کوکسی فیت ال قابلیت استفاده از آن در تمامی طول دوره پرورش و تولید است و هیچ گونه منع مصرف و دوره پرهیز از مصرفی ندارد. این دارو همچنین به دلیل وجود چندین ترکیب موثره و فعال هیچ گونه مقاومت دارویی ایجاد نمی کند.
برای اطلاعات بیشتر درمورد محلول کوکسی فیت ال اینجا کلیک کنید
