صنعت آبزیپروری در چند دهه اخیر رشد بسیار سریعی داشته و به یکی از ارکان اصلی تأمین پروتئین حیوانی در جهان تبدیل شده است. اما این رشد سریع، بدون چالش نبوده است. یکی از مهمترین و بحثبرانگیزترین چالشها، استفاده گسترده از آنتیبیوتیکها برای پیشگیری و درمان بیماریهای باکتریایی در ماهی و میگو است. اگرچه آنتیبیوتیکها در کوتاهمدت میتوانند تلفات را کاهش دهند، اما مصرف نادرست و بیرویه آنها پیامدهای عمیق، بلندمدت و بعضاً غیرقابل بازگشتی به همراه دارد؛ هم برای خود آبزی، هم برای محیط زیست و هم برای سلامت انسان.
رایجترین آنتیبیوتیکهای مورد استفاده در آبزیپروری
در صنعت آبزیان، آنتیبیوتیکها معمولاً بهصورت خوراک دارویی، محلول در آب یا تزریقی (کمتر رایج) استفاده میشوند. پرمصرفترین گروهها عبارتاند از:
تتراسایکلینها
اکسیتتراسایکلین (Oxytetracycline)
یکی از پرمصرفترین آنتیبیوتیکها در پرورش ماهی و میگو در دنیاست.که در بیماری های باکتریایی عمومی، عفونت های روده ای و سپتی سمی ها کاربرد دارد.این دسته دارویی ارزان و در دسترس هستند اما خطر بالای باقی مانده دارویی و مقاومت آنتی بیوتیکی دارند.
فلوروکینولونها
انروفلوکساسین، سیپروفلوکساسین
در عفونت هایی مثل ویبریوز در میگو و عفونتهای گرم منفی کاربرد دارند اما بسیاری از کشورها مصرف آن را محدود یا ممنوع کردهاند چون بهشدت در ایجاد مقاومت نقش دارد.
سولفونامیدها
سولفامتوکسازول + تریمتوپریم
در بیماریهای باکتریایی سیستمیک کاربرد دارند و اغلب به صورت ترکیبی برای افزایش اثرگذاری استفاده میشود.
ماکرولیدها
اریترومایسین
این دسته در بیماریهای خاص مانند عفونتهای گرم مثبت کاربرد دارند. از نظر باقیمانده دارویی جزو دسته های حساس طبقه بندی می شوند.
فنیکلها
فلورفنیکل
یکی از دسته های دارویی جدید است و شاید نسبت به کلرامفنیکل کمی ایمنتر باشد، اما همچنان بسیار خطر مقاومت دارد.
ایجاد مقاومت آنتیبیوتیکی (Antibiotic Resistance)
مهمترین و خطرناکترین پیامد مصرف آنتیبیوتیکها
وقتی آنتیبیوتیکها با دوز پایین برای مدت طولانی یا بدون تشخیص دقیق بیماری استفاده میشوند، باکتریها بهتدریج مقاوم میشوند. این مقاومت به چند شکل بروز میکند: درمانناپذیر شدن بیماریها در خود مزارع ، نیاز پیدا کردن به داروهای قویتر و گرانتر و انتقال ژن مقاومت به باکتریهای محیطی و انسانی. نکته بسیار مهم این است که باکتری مقاوم ایجادشده در یک مزرعه میگو میتواند از طریق آب، ماهی، غذا یا حتی دست انسان به چرخه انسانی منتقل شود.
باقیمانده دارویی در گوشت ماهی و میگو
وقتی دوره پرهیز از مصرف withdrawal time رعایت نشود، آنتیبیوتیک در بافت ماهی و میگو باقی میماند و مصرفکننده نهایی آن را وارد بدن خود میکند. پیامدهای این مسئله، بروز حساسیتها و آلرژیها، اختلال در فلور روده انسان، افزایش مقاومت دارویی در بدن مصرفکننده و همچنین رد شدن محصول در صادرات و از دست رفتن بازار.
آسیب به سیستم ایمنی و میکروبیوتای آبزیان
آنتیبیوتیکها فقط باکتریهای بیماریزا را نمیکشند؛ بلکه باکتریهای مفید روده ماهی و میگو را نیز نابود میکنند و تعادل میکروبی (Microbiome) را بههم میزنند. نتیجتا ما شاهد تضعیف سیستم ایمنی، کاهش رشد، افزایش استرس و افزایش حساسیت به بیماریهای بعدی هستیم.
آلودگی محیط زیست آبی
بخش بزرگی از آنتیبیوتیک مصرفی جذب بدن آبزی نمیشود و از طریق مدفوع یا خوراک حلنشده وارد آب و رسوبات میشود. در نهایت تغییر فلور میکروبی آب، از بین رفتن باکتریهای مفید محیط، ایجاد مخزن مقاومت آنتیبیوتیکی در رسوبات و آسیب به پلانکتونها و زنجیره غذایی اتفاق می افتد. این اثرات میتوانند سالها در محیط باقی بمانند.
افزایش هزینههای تولید و کاهش سودآوری
برخلاف تصور رایج، استفاده از آنتیبیوتیک در بلندمدت باعث افزایش هزینه دارویی، کم نشدن تلفات، و همچنین کند شدن رشد و پایین آمدن کیفیت محصول می شود. این موارد موجب کاهش سود نهایی مزرعه و بالا رفتن ریسک اقتصادی می شود.
استفاده از آنتی بیوتیک های گیاهی؛ راهکار مقابله با پیشامدهای ذکر شده
راهکار مقابله با مشکلات ناشی از آنتیبیوتیک در آبزیپروری شامل پیشگیری بهجای درمان از طریق ارتقای امنیت زیستی مزرعه، کنترل دقیق کیفیت آب، استفاده مستمر از پروبیوتیکها، پریبیوتیکها و ترکیبات ایمنکننده طبیعی برای تقویت سیستم ایمنی و فلور روده، تغذیه اصولی و کاهش استرس، پایش مداوم سلامت گله و تشخیص زودهنگام بیماریها و در نهایت مصرف محدود، هدفمند و علمی دارو فقط در شرایط اضطراری و با رعایت کامل دوره پرهیز دارویی است.
آریوبیوتیک (Ariobiotic)؛ اولین آنتی بیوتیک گیاهی جهان
محصول آریوبیوتیک(Ariobiotic) یک آنتی بیوتیک بر پایه ترکیبات موثره گیاهی است.گیاهان موثره موجود در این دارو شامل آویشن باغی، زنیان، مرزه و مرزنجوش وچندین ترکیب گیاهی دیگر می باشد. این دارو از طریق چهار مکانیسم اثر اصلی شامل اختلال در غشای سلول باکتری، مهار متابولیسم انرژی، اختلال در فرایندهای درون سلولی باکتری و مهار ارتباطات سلولی بین باکتری ها سبب از بین بردن باکتری ها می شود. آریوبیوتیک(Ariobiotic) از طریق افزایش نفوذپذیری غشا و نشت مواد درون سلولی به بیرون، کاهش پتانسیل غشا و همچنین اختلال درجایگیری پروتئین های غشای خارجی سبب ایجاد اختلال در غشای سلولی باکتری و مرگ آن می شود.
علاوه بر اثرات قوی ضدباکتریایی، ترکیبات مؤثره گیاهی آریوبیوتیک از جمله تیمول و کارواکرول دارای نقش های مهم فیزیولوژیکی و ایمنی زایی در بدن آبزیان هستند. در شرایط استرس زا نظیر استرس گرمایی، تراکم بالا یا تغییرات محیطی آب، تیمول با تقویت ذخایر گلوتاتیون و کاهش پراکسیداسیون لیپید، از آسیب سلولی و همولیز گلبول های قرمز جلوگیری کرده و موجب افزایش مقاومت فیزیولوژیک ماهی می شود. آریوبیوتیک همچنین با افزایش فعالیت آنزیم های گوارشی، تعدیل میکروبیوتای روده و بهبود قابلیت هضم مواد مغذی، رشد و کارایی تغذیه ای آبزیان را ارتقاء می دهد.
جهت کسب اطلاعات بیشتر در مورد آریوبیوتیک اینجا کلیک کنید
نگاه جهانی و آینده صنعت آبزیان
در بسیاری از کشورها استفاده از برخی آنتیبیوتیکها ممنوع شده و صادرات محصولات دارای باقیمانده دارویی رد میشود.
امروزه تمرکز به سمت پروبیوتیکها، پستبیوتیکها، پریبیوتیکها و مدیریت زیستی رفته است.
هدف آینده صنعت آبزیان کاهش مصرف آنتیبیوتیک، افزایش ایمنی زیستی، تقویت سیستم ایمنی طبیعی آبزیان، استفاده از جایگزینهای زیست محور می باشد.
جمعبندی نهایی
آنتیبیوتیکها شاید در کوتاهمدت ابزار نجات بخش به نظر برسند، اما مقاومت میکروبی ایجاد میکنند، سلامت انسان را تهدید میکنند، محیط زیست را آلوده میسازند و در نهایت پایداری صنعت آبزیان را به خطر میاندازند.
درک درست این پیامدها، اولین قدم برای حرکت به سمت پرورش پایدار، سالم و اقتصادی است.
